Trójkąt Letni – przewodnik po letnim niebie

Na naszej półkuli zawitało lato, dni są długie, noce “białe”, a na niebie przez całą noc wyróżnia się swoim kształtem Trójkąt Letni – jeden z najbardziej charakterystycznych asteryzmów północnej półkuli niebieskiej. Kształt trójkąta tworzą 3 bardzo jasne gwiazdy – Altair (0,76 mag), Deneb (1,25 mag) i Wega (0,03 mag), z których każda jest najjaśniejszą gwiazdą swojej konstelacji (odpowiednio Orła, Łabędzia i Lutni).

Na półkuli północnej możemy zobaczyć Trójkąt Letni przez część nocy, o każdej porze roku. Gdy zmierzch przechodzi w noc w ciepłą czerwcową, lipcową lub sierpniową noc, spójrz na wschód, aby zobaczyć ten wspaniały gwiezdny wzór, a jeśli zaczynasz właśnie swoją przygodę z obserwacją nieba, naucz się rozpoznawać asteryzm Trójkąta Letniego już teraz, a będzie Ci służył jako nieoceniony drogowskaz przez całe lato i wczesną jesień, pamiętając jednocześnie, że Trójkąt Letni podobnie jak Wielki Wóz nie jest konstelacją lecz asteryzmem!

JAK ZNALEŹĆ?

Gdy w czerwcu lub lipcu zapadnie noc, spójrz wysoko nad wschodni horyzont, a około północy w okolice zenitu, aby zobaczyć błyszczącą niebiesko-białą gwiazdę. Będzie to Wega najjaśniejszą z trzech gwiazd Trójkąta Letniego, druga pod względem jasności na północnym niebie, trzecia pod tym względem widoczna z naszych szerokości geograficznych i piąta w ogóle. Znakomity punkt na start. Co więcej, wszystkie gwiazdy asteryzmu są wystarczająco jasne, aby można je było zobaczyć nawet z wielu zanieczyszczonych światłem miast. Następnie spójrz na lewo od Wegi, aby zlokalizować Deneb, najjaśniejszą gwiazdę konstelacji Łabędzia i trzecią najjaśniejszą w Trójkącie Letnim. Najniżej nad horyzontem znajdziemy Altair, najjaśniejszą gwiazdę w konstelacji Orła. Trójką Letni jest naprawdę duży, zawiera w sobie fragmenty aż 5 różnych gwiazdozbiorów. Jeśli masz świadomość, że twoja zaciśnięta pięść wyciągnięta na długość ramienia mierzy około 10 stopni, to pozorna odległość od Altaira do Deneba wynosi 38 stopni, 34 stopnie od Altaira do Wegi i 24 stopnie od Wegi do Deneba.

Trójkąt Letni pod ciemnym niebem. Zdjęcie własne ze zlotu astronomicznego na Roztoczu.

Jeśli masz szczęście przebywać pod ciemnym, rozgwieżdżonym niebem w bezksiężycową noc, zobaczysz wielki pas Drogi Mlecznej przechodzący między gwiazdami letniego trójkąta Wega i Altair. To dobry moment aby przy użyciu lornetki czy niewielkiego teleskopu (większego oczywiście również), rozpocząć przygodę z tym bogatym w obiekty fragmentem nieba. 

NIECO HISTORII

Termin “Trójkąta Letniego” został spopularyzowany przez amerykańskiego autora H. A. Reya i brytyjskiego astronoma Patricka Moore’a w latach 50-tych XX wieku. Nazwę tę można było jednak znaleźć w przewodnikach po niebie już w 1913 roku. Austriacki astronom Oswald Thomas opisał asteryzm jako Grosses Dreieck (Wielki Trójkąt) w późnych latach dwudziestych XX wieku i Sommerliches Dreieck (Letni Trójkąt) w 1934 roku. Na asteryzm zwrócił uwagę już Joseph Johann von Littrow, który w swoim atlasie nieba z 1866 roku opisał go jako „widoczny trójkąt”, a Johann Elert Bode połączył gwiazdy w trójkąt, na mapie umieszczonej w swojej książce w 1816 roku, chociaż bez etykiety.

Gwiazdy Trójkąta Północnego znajdziemy w chińskiej legendzie Pasterz i Tkaczka, opowieści sprzed około 2600 lat, wspominanej podczas Festiwalu Qixi. Romantyczna chińska legenda opowiada o romansie między Zhinü (織女; tkaczką, symbolizującą gwiazdę Wega) i Niulang (牛郎; pasterzem, symbolizującym gwiazdę Altair). Ich miłość nie była dozwolona przez ówczesne obyczaje i dlatego zostali wygnani na przeciwległe strony niebiańskiej rzeki (symbolizującej Drogę Mleczną). Raz w roku, siódmego dnia siódmego miesiąca księżycowego, stado srok tworzyło most, aby na jeden dzień zjednoczyć kochanków. Festiwal Qixi obchodzony jako festiwal Tanabata w Japonii i festiwal Chilseok w Korei był czasem, kiedy kobiety składały hołd gwiazdom Wega i Altair, mając nadzieję na sprawny umysł, zręczną rękę (w hafcie i innych pracach domowych) i dobre małżeństwo.

Od połowy do końca XX wieku, zanim inercyjne systemy nawigacyjne oraz inne urządzenia elektroniczne i mechaniczne zajęły miejsce tradycyjnych metod nawigacji w samolotach wojskowych, nawigatorzy sił powietrznych Stanów Zjednoczonych nazywali ten asteryzm „Trójkątem Nawigatora”.

Region Trójkąta Letniego jest miejscem wielu ważnych odkryć astronomicznych. Cygnus X-1, pierwsza potwierdzona czarna dziura, została wykryta przez sprzęt rentgenowski na pokładzie sondy wystrzelonej w 1964 roku. Misja Kepler NASA, która zrewolucjonizowała nasze badania egzoplanet, odkryła tysiące kandydatów na planety w swoim pierwotnym polu widzenia w gwiazdozbiorze Łabędzia. Mgławica Hantle (M27), pierwsza odkryta mgławica planetarna, została zauważona przez Charlesa Messiera w maleńkiej konstelacji Liska już w 1764 roku!

WIELKA TRÓJKA

Każdy, kto spojrzy na Trójkąt Letni, bez większego problemu stwierdzi, że najjaśniejsza z tego grona jest niebiesko-biała Wega. Nieco mniej jasny jest żółto-biały Altair, a stawkę zamyka białawy Deneb. Chociaż Wega wydaje się prawie dwa razy jaśniejsza niż Altair i ponad trzy razy jaśniejsza niż Deneb, prawda jest taka, że z całego ​​trio, to właśnie Deneb jest prawdziwą potęgą. Położony około 2600 lat świetlnych od Ziemi, jest około 200 razy większy i świeci jasnością prawie 200.000 razy większą niż nasze Słońce. Vega, około dwa razy większa od Słońca i około 40 razy jaśniejsza, znajduje się ponad sto razy bliżej Ziemi niż Deneb, w odległości zaledwie 25 lat świetlnych. Można użyć tutaj analogii, porównując Deneba do Vegi na zasadzie porównania dużej latarni morskiej do zwykłej latarki. Ujmując to inaczej, gdybyśmy w jakiś sposób mogli przesunąć Deneba tak blisko nas jak Vega, wydawałby się świecić około 40 razy jaśniej niż Wenus na ziemskim niebie, rzucając wyraźne cienie i jednocześnie będąc dobrze widocznym, nawet w biały dzień!

Jeśli chodzi o trzeci członek Trójkąta – Altair, okazuje się, że jest on najmniejszy (mniej niż dwukrotność rozmiaru Słońca), najmniej jasny (“tylko” 10 razy jaśniejszy niż Słońce) i z całego grona najbliższy – około 17 lat świetlnych. Nie moglibyśmy w ogóle dostrzec Altaira gołym okiem, gdyby znajdował się tak daleko, jak Deneb; wydawałaby się bardzo słabą gwiazdą o jasności ok. 12mag.

Od lewej: Wega, Altair i Deneb / Digitized Sky Survey – STScI/NASA

Wega stanowiła gwiazdę biegunową (“polarną”) do 12.000 pne, co było źródłem jej ogromnego znaczenia dla wielu starożytnych cywilizacji. To druga (a pierwsza nie licząc Słońca) sfotografowana gwiazda (1850 rok) i pierwsza gwiazda, której widmo zostało zarejestrowane (1872 rok). Ponieważ Vega ma wysoką prędkość obrotową (około 236 km na sekundę na równiku), jest nieco zdeformowana, a jej wybrzuszenie równikowe jest o około 19% większe niż promień biegunowy. Skutkuje to różnymi wartościami temperatury na biegunach i równiku, co powoduje pulsacjami o niskiej amplitudzie (typu Delta Scuti) – stąd niewielkie zmiany jasności gwiazdy. Wega obecnie zbliża się do Słońca w swoim ruchu wokół centrum Drogi Mlecznej i według pomiarów sondy Hipparcos za 210 tysięcy lat stanie się jaśniejsza niż Syriusz, który wówczas będzie się już oddalał. Za 290 tysięcy lat będzie odległa o 17,1 roku świetlnego i osiągnie największą jasność (−0,81 mag), po czym również zacznie się oddalać. 

18.000 lat temu to Deneb znajdował się w pozycji północnej gwiazdy polarnej ziemskiego nieba, był ok. 7 stopni od północnego bieguna niebieskiego. Ze względu na precesję osi Ziemi, Deneb ponownie stanie się gwiazdą polarną około roku 9800 naszej ery. Wartość jasności absolutnej Deneba szacuje się na -8.4 mag, co plasuje go wśród najjaśniejszych znanych gwiazd. Deneb jest również najbardziej odległą z 30 najjaśniejszych gwiazd ziemskiego nieba, około dwukrotnie bardziej odległy niż Alnilam i trzykrotnie niż Rigel.

Ze względu na bliskość, Altair był jedną z pierwszych gwiazd (a pierwszą typu słonecznego), których tarcze udało się bezpośrednio zaobserwować. Gwiazdę wyróżnia szybki ruch własny – przemieszcza się ona na niebie o stopień w czasie około 5000 lat. Badania wykazały, że Altair z wielką szybkością obraca się wokół własnej osi. Prawdopodobnie czas jednego obrotu wynosi około 10,4 godziny (Słońce – 25,4 doby). Po uwzględnieniu kąta nachylenia osi obrotu Altaira do kierunku obserwacji, okazuje się, że jego średnica równikowa jest o 14% większa niż średnica biegunowa.  

GŁĘBOKIE NIEBO NA POCZĄTEK

Jak wspomniałem wyżej, Droga Mleczna zapewnia bardzo bogate “tło” dla Trójkąta Letniego, sprawiając że region ten jest domem dla mnóstwa gwiazd podwójnych, gromad gwiazd i mgławic, wystarczająco na wielogodzinną przygodę z pomocą lornetki i teleskopu. Jednym z obiektów, których nie może przegapić nawet początkujący obserwator, jest łatwa podwójna (nadal nie ma pewności czy fizycznie czy tylko wizualnie) gwiazda beta (β) Cygni, powszechnie znana jako Albireo, z pięknie kontrastującymi kolorami (pomaranczowo-żółty i szafirowo-niebieski) składników. Leżąca w sercu Trójkąta Letniego, gwiazda trzeciej wielkości, już w niewielkim powiększeniu (około 30x lub większym) ujawnia swoją podwójną naturę.

Jeśli Albireo rozbudzi Twój apetyt na gwiazdy podwójne i masz ochotę na coś bardziej wymagającego, nie musisz szukać daleko. Epsilon (ε) Lyrae – słynna „podwójna podwójna (double-double)” położona zaledwie trzy księżycowe średnice od Vegi. Lornetka będzie wystarczająca do rozdzielenia głównej pary, ale każdy element jest również dwukrotny co zobaczymy przy powiększeniu 200x lub większym, w średnim lub dużym teleskopie.

Będąc w pobliżu “epsilonów”, skieruj się na południe o zaledwie siedem stopni, gdzie znajdziesz dwie gwiazdy trzeciej wielkości oddzielone czterema księżycowymi średnicami – gamma (γ) Lyrae (Sulafat) i beta (β) Lyrae (Sheliak). Pomiędzy tymi dwiema gwiazdami znajduje się piękna Mgławica Pierścień (Messier 57), maleńki pierścień materii wyrzuconej przez umierającą gwiazdę, którego niegwiazdowa natura widoczna jest już w niewielkich teleskopach.

Jeśli odkryjesz, że mgławice planetarne są czymś dla Ciebie, możesz znaleźć Mgławicę Hantle (Messier 27), jakieś 8,5 stopnia od Albireo. Jaśniejsza i większa niż Mgławica Pierścień, M27 jest “flagowym”, niezwykle popularnym wśród obserwatorów i fotografów obiektem letniego nieba na półkuli północnej z bogatym tłem Drogi Mlecznej. Przy kątowych wymiarach 8′ x 5,5′ i sumarycznej jasności 7,5 mag mgławicę dostrzeżemy przez dobrą lornetkę, kształt zobaczymy w przeciętnym teleskopie, ale całą urodę ukażą dopiero długo naświetlane zdjęcia.

Wewnątrz Trójkąta Letniego odnajdziemy jeszcze dwa inne obiekty z Katalogu Messiera – M29 (gromada otwarta o jasności 7,1 mag w Łabędziu) i M56 (gromada kulista o jasności 8,3 mag w gwiazdozbiorze Lutni).


 

Może Ci się również spodoba

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.